ماهیگیری در رودخانه های شمال ایران

   به گزارش ايرنا، اقليم خشك، تغييرات آب و هوايي، گرم و خشك بودن منطقه سيستان، كمبود نزولات آسماني و از همه مهمتر خشك شدن رودخانه هيرمند به عنوان تنها شريان حياتي منطقه سيستان و تامين كننده آب تالاب بين المللي هامون بيش از يك دهه است كه اين منطقه را با بحران خشكسالي رو به رو كرده است.

تالابي كه چندي پيش مامن و زيستگاه انواع پرندگان، حيوانات وحشي، ماهيان گوناگون، شكار و صيد، محل دامپروري و حصير بافي و دهها شغل ديگر براي امرار معاش حاشيه نشينان هامون و ساكنان منطقه سيستان بود، اكنون به كويري خشك و تپه هاي ماسه بادي و زمين هاي ترك خورده از خشكي تبديل شده است.

هامون و هيرمند روزگاري دست در دست هم داده و سيستان را به انبار غله ايران تبديل كرده بودند و نيازهاي زندگي هزاران سيستاني و بلوچستاني و مواد غذايي ساكنان جنوب شرق كشور را تامين مي كردند.

خشكسالي لطمات بيشماري به اقتصاد منطقه بويژه در بخش كشاورزي وارد كرد و با خشك شدن بستر وسيع تالاب هامون ونيزارهاي انبوه آن با قابليت توليد 6 تن در هكتار، صيد و صيادي در منطقه متوقف شد و تالاب كه روزي منبع درآمد 15 هزار صياد با 12 هزار تن صيد ماهي در سال بود، به زميني خشك و ترك خورده تبديل شد و هيچ اثري از نيزارهاي انبوه كه منبع اصلي تغذيه 120 هزار رأس دام منطقه بود بر جاي نماند.

تالاب و درياچه هامون با گستره چهار هزار و 800 كيلومتر مربع كه در مواقع پرآبي ارتفاع آن از سطح دريا به 480 متر مي رسد، از شمال به كشور افغانستان، از شرق به شهرستان هيرمند، از جنوب به دو بخش شيب آب و پشت آب و از غرب به دشتهاي ماوراي رودخانه شيله منتهي مي شود.

ميان دو يار قديمي هامون و هيرمند فراغ افتاد

تالاب هامون از طريق رودخانه هيرمند آبگيري مي شود و در واقع هامون با هيرمند زنده است و خشكيدن اين رودخانه منجر به نابودي تالاب مي شود.

رودخانه هيرمند از كوههاي بابا يغما در مركز كشور افغانستان سرچشمه مي گيرد و با طي حدود هزار كيلومتر وارد مرز ايران در منطقه سيستان مي شود.

در مواقع پرآبي سرريز آب درياچه هامون توسط كانال طبيعي طويلي كه به شيله معروف است و از منتهي اليه جنوب اين درياچه منشعب مي شود، به گودال هاي طبيعي و شنزارهاي انبوه گودزره در افغانستان جاري مي شود.

تالاب هامون به هنگام كم آبي به سه درياچه منفصل و جدا از هم بنام هاي هامون پوزك، هامون صابري و هامون هيرمند ظاهر مي شود.

به منظور معرفي قابليت هاي تالاب بين المللي هامون، اثرات خشكسالي بر آن و چگونگي جبران لطمات ناشي از اين بحران، خبرنگار ايرنا با مديران دستگاههاي دست اندركار گفت و گوهايي انجام داد.

باد 120 روزه سالانه دو درصد از زمين هاي كشاورزي را از بين مي برد

مدير جهاد كشاورزي زابل در زمينه قابليت هاي كشاورزي منطقه اطراف درياچه هامون گفت: زمين هاي حاشيه درياچه هامون از آبرفت هاي رودخانه هيرمند بوجود آمده و داراي خاك حاصلخيزي است كه به لحاظ تشكيلات دانه ريز بوده و عمقي حدود 500 متر دارد.

شريف ملاشاهي افزود: منطقه اطراف درياچه هامون از نظر تقسيمات آب و هوايي جزو مناطق خشك محسوب مي شود و تغيير درجه حرارت روزانه و فصلي در آن زياد و رطوبت آن پايين است به طوري كه متوسط رطوبت نسبي سالانه حدود 40 درصد و متوسط تبخير سالانه حدود چهار هزار و 800 ميلي متر است.

وي ادامه داد: امروزه باد شديد معروف به 120 روزه بزرگ ترين معضل منطقه به شمار مي رود كه سرعت متوسط آن 55 كيلومتر در ساعت و حداكثر سرعت آن 144 كيلومتر در ساعت اندازه گيري شده است.

او بيان كرد: اين باد سالانه حدود دو درصد از زمين هاي كشاورزي منطقه را نابود مي كند لذا اقليم نامساعد يكي از عوامل مهم ضعف كشاورزي به شمار مي رود.

وي اظهار داشت: اگر چه قابليت هاي زراعي خاك هاي منطقه حاشيه درياچه هامون بالاست اما به سبب ضريب نفوذپذيري كم، قادر به انتقال آب به اعماق نيستند و نيز خشكسالي باعث تبخير شديد آب اين منطقه و در نتيجه بالا آمدن نمك اراضي كشاورزي مي شود كه هر سال زمين ها را شورتر از سال قبل مي كند.

او افزود: ميانگين بارندگي در ايستگاههاي ميانكنگي و كوه خواجه درياچه هامون حدود 50 ميليمتر است بنابراين آب مورد نياز كشاورزي روستاهاي حاشيه هامون توسط شاخه هاي رودخانه هيرمند تامين مي شود كه ميانگين دبي 22 ساله اين رودخانه به طور متوسط 60 مترمكعب در ثانيه است كه هر 25 سال يكبار آب رودخانه به كلي خشك مي شود و كاهش دبي آب رودخانه هر 14 سال يكبار به ميزان يك مترمكعب در ثانيه تقليل مي يابد.

مدير جهاد كشاورزي زابل ادامه داد: شيوه كشاورزي در منطقه حاشيه هامون سنتي با تفكر خود مصرفي است كه علت آن را بايد در كوچك بودن واحدهاي بهره برداري و پايين بودن ميزان بهره برداري در هر هكتار دانست به طوري كه 60 درصد خانوارهاي كشاورز منطقه كمتر از سه هكتار زمين داشته اند.

ملاشاهي گفت: مهمترين فعاليت كشاورزان و بهره گيري از زمين هاي حاشيه درياچه هامون، دامپروري و تهيه علوفه براي دام ها بوده است كه به سبب خشكسالي آمار دام اين منطقه كاهش چشمگيري يافت.

وي افزود: از طرفي بر اساس آمارهاي موجود درآمد حاصل از كشاورزي كه عمده درآمد در اين منطقه بوده به ميزان 90 درصد كاهش يافته و نيز با كاهش ميزان احشام، امرار معاش تعداد زيادي از دامداران كه از طريق دامپروري در حاشيه تالاب زندگي مي كرده اند تحت تاثير قرار گرفته است.

مدير جهاد كشاورزي زابل گفت: درياچه هامون به عنوان يك قطب زراعي و دامي شاخص به شمار مي آيد و وجود نيزارهاي انبوه و مراتع وسيع حاشيه اين درياچه و نيز توان بالنسبه بالاي منطقه در كشاورزي و در نهايت قابل توجه بودن علوفه و ته چر مزارع، زمينه ساز تبديل منطقه به قطب كشاورزي و دامداري بزرگ در جنوب شرق كشور شده است.

خشك شدن نيزارهاي هامون دامداري را نابود كرد

رييس اداره منابع طبيعي و آبخيزداري سيستان و بلوچستان گفت: منابع گياهي و نيزارهاي تالاب بين المللي هامون منبع مهمي براي تامين علوفه انواع دامهاي سبك و سنگين و متعاقب آن تامين معاش و توليد صنايع دستي هزاران خانوار حاشيه نشين و تختك نشين بوده است.

سيد جواد فرقاني افزود: در فصول پرآبي، پوشش گياهي تالاب هامون بسيار عاليست و علفزارها و نيزارهاي آن چشم اندازي زيبا به منطقه مي دهد و شامل انواع گياهان آبزي و كنارآبزي نظير ني، تيفا، جگن، مرغ، بارهنگ و... است.

وي اظهار داشت: با ادامه خشكسالي، گرد و خاك تا كيلومترها در بستر هامون افزايش يافت و فرسايش بادي و همچنين پر شدن انهار و رودخانه ها از رسوب به منطقه آسيب جدي وارد كرد.

او بيان كرد: در برنامه احياي مجدد درياچه هامون كه در سال 1371 انجام گرفت،با مشاركت مردم حدود 20 هزار هكتار نيزار در منطقه لورگ باغ احيا شد.

وي افزود: اين احيا به گونه اي انجام شد كه پس از آن در هر هكتار از زمين هاي اطراف اين درياچه هفت تن علوفه خشك توليد شد و بخش بزرگي از دام منطقه را تعليف مي كرد.

او ادامه داد: به علت خشكسالي 10 ساله منطقه سيستان پس از احياي درياچه هامون، همه منابع علوفه اي اين منطقه از بين رفت و تبديل به كانون هاي بحران هاي فرسايش بادي شد.

فرقاني خاطر نشان كرد: اكنون مقداري از نيزارهاي درياچه هامون احيا شده است اما به علت نبود آب كافي در درياچه برداشت علوفه چندان از آن زياد نيست.

وي افزود: برخي نيزارهاي تالاب هامون با ورود اندك آب احيا شده و اكنون دام ها در حال تعليف از آن هستند.

خشكسالي، صيادي پنج هزار ساله سيستان را به تاريخ سپرد

مدير كل شيلات سيستان نيز گفت: از پنج هزار سال قبل صيد و صيادي در منطقه سيستان جزو اشتغال لاينفك ساكنان اين منطقه بوده است و در شرايط معمولي و سالهاي پر آبي، درياچه هامون با گستره 570 هزار هكتار، توان توليد ماهي بالاي 15 هزار تن و اشتغال سه هزار و 500خانوار صياد را داشته است.

احمد افشاريان افزود: ظرفيت درياچه هامون در مواقع پرآبي با احتساب حداكثر گستردگي آب به بيش از 10 ميليارد مترمكعب مي رسد كه حجم آن با حجم كلي سدهاي مخزني سفيد رود، زاينده رود، كرج لتيان و ميناب برابري مي كند.

او ادامه داد: براساس مطالعات صورت گرفته توسط شيلات ايران، استعداد توليد ماهي در درياچه هامون در سالهاي پرآبي حدود 44 هزار تن است.

وي اضافه كرد: اشتغال بيش از سه هزار و 500 صياد سيستاني در قالب 13 تعاوني صيادي و يك اتحاديه صيادي در سالهاي قبل از خشكسالي و در يك دهه گذشته، صيد بيش از 12 هزار تن انواع ماهي از اين درياچه را در پي داشته است.

او خاطر نشان كرد: متاسفانه بروز خشكسالي باعث خشك شدن تالاب و درياچه هامون، از بين رفتن ماهيان و بيكاري صيادان منطقه شده است.

وي گفت: مديريت شيلات استان با شروع خشكسالي بلافاصله تنها راه مقابله با بحران را ساخت استخرهاي ذخيره آب كشاورزي و پرورش ماهي در منطقه دانست و اين مهم را در قالب طرح تلفيقي در منطقه، تامين اعتبار و اجرايي كرده است.

وي اضافه كرد: مديريت شيلات سيستان از سال 79 به بعد حدود دو هزار باب استخر پرورش و ذخيره آب در استان ايجاد كرد كه به ازاي هر استخر يك نفر اشتغال ايجاد شد.

مديركل شيلات سيستان به اقدامات انجام گرفته بعد از خشكسالي اشاره كرد و گفت: با جاري شدن مقطعي آب در بستر رودخانه هيرمند و آبگيري بخش هاي كمي از درياچه هامون طي يكي دو سال گذشته و رهاسازي بچه ماهي در اين محدوده زمينه صيد ماهي توسط صيادان و ايجاد اشتغال و رونق صيد و صيادي در اين منطقه شده است.

افشاريان اظهار داشت: به طوري كه پارسال بيش از چهار هزار تن انواع ماهي از درياچه هامون، استخرها و منابع آبي منطقه صيد و روانه بازارهاي مصرف شده است.

پيگري اجراي قرارداد بين‌المللي حق آبه ايران از هيرمند هامون را نجات مي‌دهد

مدير كل حفاظت محيط زيست سيستان و بلوچستان نيز گفت: همه تمدن هاي بزرگ در كنار رودخانه ها و درياچه ها شكل گرفته اند لذا دشت سيستان در جنوب شرق ايران از ديرباز و در همه دوره هاي تاريخي و جغرافيايي با هامون عجين بوده است و در واقع تالاب هامون حيات سيستان محسوب مي شود.

تورج همتي افزود: تالابها مناطقي هستند كه آب، خاك و پوشش گياهي را به صورت توام دارا هستند و حذف يا كاهش كاركرد تالاب و تخريب آن محيط زيست را در ابعاد مختلف اكولوژيكي از بين مي برد و مهم تر از همه مزاياي بي شماري را نيز در جوامع انساني تحت الشعاع قرار مي دهد.

او اظهار داشت: وزش بادهاي شديد، بالا بودن درجه حرارت و تبخير و ناچيز بودن ميزان بارندگي در سيستان و از همه مهمتر استمرار نداشتن ورود آب از رودخانه هيرمند به اين تالاب باعث ايجاد خشكسالي هاي ادواري در هامون شده و اين تالاب را در شرايط نوساني و تكرار دوره هاي كم آبي و بي آبي قرار داده است.

مدير كل حفاظت محيط زيست سيستان و بلوچستان گفت: تالاب بين المللي هامون بزرگترين درياچه آب شيرين فلات ايران و هفتمين تالاب بين الملللي به لحاظ محيط زيست جهاني است.

او بيان كرد: اين تالاب از تالاب هاي سه گانه صابوري، پوزك و هيرمند تشكيل شده است كه در زمان پر آبي حجم آن با حجم آب 10 سد بزرگ كشور برابري مي كند.

وي ادامه داد: اكوسيستم زيباي اين تالاب محل مناسبي براي مهاجرت بيش از 500 تا 700 هزار قطعه پرنده آبزي و كنار آبزي از جمله پليكان، فلامينگو، درنا، اردك، سليم، آبچليك، پرستو دريايي، كاكايي، عقاب دريايي دم سفيد و عقاب ماهي گير در فصل زمستان بوده است.

مدير كل حفاظت محيط زيست استان گفت: در سالهاي گذشته قبل از خشكسالي جمعيت هاي فراواني از اين پرندگان اقدام به زاد و ولد در منطقه مي كردند كه خشكسالي هاي متعدد موجب شد زيستگاه تعداد بي شماري از گونه هاي گياهي و جانوري در تالاب از بين برود.

او بيان كرد: پيش از خشكسالي تالاب بين المللي هامون پناهگاه منحصر به فردي براي بسياري از گونه هاي پستانداران نظير گراز، جبير، كفتار، شغال، روباه، گربه جنگلي و ... بود.

مهمترين برآورد آسيب هاي ناشي از خشكسالي آسيبي است كه به ساكنان سيستان وارد آمده است زيرا انسان همواره به عنوان محور اصلي محيط زيست و توسعه تحت تاثير تبعات مثبت يا منفي پديده هاي محيطي قرار مي گيرد.

ايجاد اشتغال كاذب، بيمار شدن اقتصاد ملي، مهاجرت و انواع آسيب هاي اجتماعي از جمله مواردي است كه مي توان به صورت كلي در راستاي اثرات خشكسالي بر ساز و كارهاي اجتماعي منطقه عنوان كرد.

بررسي تجارب جهاني نشان مي دهد اقدامات پيشگيرانه يا برنامه ريزي قبل از خشكسالي در كاهش اثرات آن بسيار موثر است.

انجام اقدامات تاثير گذار بويژه پيگيري حق آبه جمهوري اسلامي ايران از هيرمند، اجراي قرار داد بين المللي حق آبه ايران از هيرمند توسط دولت افغانستان، اصلاح الگوي مصرف آب، ساخت و اصلاح سازه هاي آبي و آموزش همگاني از جمله فاكتورهايي است كه مي تواند تالاب بين المللي هامون را دو باره احيا و زنده كند و شور و نشاط، رونق و اشتغال، صيد و شكار، گردشگري و .... را براي سيستان به ارمغان آورد.